پاشنه آشیل مستند «متولد اورشلیم» چیست؟

هرچند سوژه مستند «متولد اورشلیم» و تصور اینکه یک ژورنالیست ایرانی از نزدیک با یهودیان اسرائیل و معتقدان به صهیونیسم به گپ و گفت بپردازد برای مخاطبان جذاب است، با این حال تنها چند روز پس از عرضه این مستند، انتقاداتی نسبت به این مستند وارد شد.

مستند «متولد اورشلیم» مستند ۴۷ دقیقه‌ای است که در آن محمد دلاوری در مقام راوی با ۵ شخصیت یهودی(یک استاد دانشگاه، یک خاخام یهودی، یک خواننده زن، یک عضو ارتش اسرائیل و یک فعال اجتماعی) گفتگو می‌کند و نظر آن‌ها را پیرامون هلوکاست، جشن پوریم، شکل‌گیری اسرائیل و … جویا می‌شود تا اطلاعات دقیق‌تری از این کشور ساختگی کسب کند و به این پرسش مخاطب ایرانی پاسخ بگوید که چرا شعار «مرگ بر اسرائیل» سر می‌دهد و در پاسپورتش درج شده سفر به سرزمین‌های اشغالی ممنوع است. این مستند که محصول آرمان مدیاست، به کارگردانی حسین شمقدری ساخته شده و از روز چهارشنبه ۱۹ تیر فروش اینترنتی آن آغاز شده است.

هرچند سوژه مستند «متولد اورشلیم» و تصور اینکه یک ژورنالیست ایرانی از نزدیک با یهودیان اسرائیل و معتقدان به صهیونیسم به گپ و گفت بپردازد برای مخاطبان جذاب است، با این حال تنها چند روز پس از عرضه این مستند، انتقاداتی نسبت به این مستند وارد شد. در همین راستا، جام جم در شماره امروز خود با تیتر «متولد ناقص‌الخلقه اورشلیم»، ضمن پرداختن به نقاط ضعف و قوت موسسه آرمان مدیا، نقدهایی جدی به مستند جدید شمقدری وارد کرده است.

جام جم در بخش اول نقد به مستند «متولد اورشلیم» آورده است: «سوگمندانه باید اعتراف کرد که صرف هیجان‌زده شدن تیم تولید در برخورد با کسانی که تابعیت اسرائیلی دارند مانع از یک نگاه منظم و درست شده است. دوربین در مستند «متولد اورشلیم» با یک قاب کلوزآپ سراغ یهودیانی رفته که تابعیت اسرائیلی دارند یا حتی سابقه خدمت و سکونت در سرزمین‌های اشغالی. نفس این موضوع برای هر فرد ایرانی می‌تواند مهیج و جذاب باشد. این‌که کسانی که حاکمیت‌شان بزرگ‌ترین دشمن خارجی جمهوری اسلامی و جهان اسلام محسوب می‌شوند چه نوع زندگی دارند و چه فعالیت‌ و چه احساس و موضعی راجع به وقایع مختلف. این جذابیت‌ها در حکم قطعات مختلف یک پازل هستند که باید در یک منطق روایی قرار گرفته و مخاطب را در رسیدن به یک تصویر نزدیک به واقعیت یاری کنند. اینجاست که کمیت «متولد اورشلیم» لنگ می‌زند. میزان این لنگ زدن هم آن‌قدری نیست که بشود از کنارش گذشت. «متولد اورشلیم» سراغ موضوعی رفته که حداقل در ۶۰-۷۰ سال اخیر مساله اول مسلمانان و جهان اسلام بوده. مساله یک میلیارد نفر از جمعیت روی کره زمین».

این روزنامه به انتقاد از پراکنده بودن مستند اشاره می کند و می‌نویسد : «متولد اورشلیم» قرار بود یک روایت نرم از اسرائیلی‌ها باشد اما به‌دلیل نداشتن منطق و نقشه روایی مشخص، استفاده‌ای از واقعیت‌هایی که در برخورد با اسرائیلی‌ها صید کرده؛ نمی‌کند. مستند انگار که صرفا مجموعه‌ای بصری از از قطعات پراکنده زندگی یک سری انسان باشد که بدون منطق کنار یکدیگر چسبیده و می‌توانند مربوط به هر انسانی در هر نقطه‌ای از کره زمین باشند. مجموعه‌ای از گفت‌وگو و رفت و آمد با چند اسرائیلی و مهمان شدن در منزل آنها- اتفاقی که گویا عوامل تولید هم متوجه آن شده‌اند. فقدان منطق روایی مشخص منجر به نوعی بازنمایی مثبت یا حداقل خنثی از حاکمیت صهیونیست‌ها شده. گریزهای سختِ سیاسی که راوی گهگاه در گفت‌وگوهایش با بعضی اسرائیلی‌های ساکن آلمان می‌زند دقیقا به دلیل همین موضوع است. گریزهایی که نه تنها از روایت مستند بیرون زده و مثل یک وصله نچسب به مستند اضافه شده‌اند، بلکه بیش از هر چیز، فقدان منطق روایی و به تبع آن، ضعیف و نحیف‌بودن فرآیند پژوهش را در مستند به رخ می‌کشد. گویی تیم تولید به یکباره پا درون زندگی شخصی اسرائیلی‌ها گذاشته و حالا انگار که جا خورده باشد که اینها هم مثل مسلمانان و مثل ایرانیان انسان هستند و زن و فرزند و خانمان دارند و چای می‌نوشند.

انتقاد دیگر جام جم به مستند «متولد اورشلیم»، موضوع نگاهی تاریخی صرف به موضوع تشکیل اسرائیل است. این روزنامه ادامه داده است: نکته مهم دیگر آنکه «متولد اورشلیم» نه تنها منطق روایی ندارد بلکه در گفت‌وگو و رویارویی با اسرائیلی‌ها روی زمینی ایستاده که به اندازه کافی سفت نیست. تنها دستاویز مستند در برخورد با اسرائیلی‌های سوژه فیلم آن است که ۷۰ سال قبل کاری انجام شده که «انسانی» نبوده و خیلی «کثیف» است. انگار که مساله اسرائیل و صهیونیسم از دید ایرانی‌ها یک مساله تاریخی متعلق به هفتاد سال قبل است. همین منطق هم باعث شده که راوی در واکنش به پاسخ یکی از سوژه‌هایش حرفی برای گفتن نداشته باشد وقتی که روحانی یهودی از سابقه تشکیل ایالات متحده می‌گوید که روی خون سرخپوستان بنا شده و الان کسی از آن یاد نمی‌کند و پذیرفته شده.

این روزنامه از فرصت استفاده کرده و در پایان با ادبیاتی کنایه‌آمیز، از مستند «انقلاب جنسی» دیگر ساخته شمقدری انتقاد کرده و نوشته است: در ادامه هم تایید می‌کند دنیای فعلی دنیای زور است و چند سال دیگر کسی از اتفاق کثیف هفتاد سال قبل فلسطین یادی نخواهد کرد. ضعف پژوهش و فقدان منطق روایی البته موضوعی نیست که محدود به «متولد اورشلیم» باشد. آرمان مدیا در اثر قبلی خود در «انقلاب جنسی» هم با این آفت مبتلا بود. بگذریم از این‌که خودشان چندان این نقد را وارد نمی‌دانند و می‌خواهند با تمسک به استدلال‌هایی مانند این‌که ما قرار نیست جنایات رژیم صهیونیستی و امثالهم را نشان دهیم از زیر بار این نقدها بگریزند.