گیلان سرزمینی با قدمتی اسطوره‌ای و تاریخی است و مردان بزرگی از این سرزمین برخاستند که امروز به عنوان نماد مبارزات تاریخی این استان شهرت دارند و یکی از مجاهدان آیت‌الله حاج ملامحمد خمامی است.

آیت‌الله خمامی یکی از شهدای بزرگ مشروطیت است که دارای نفوذ اجتماعی و مقام علمی و معنوی ممتازی بود که در شهر خمام متولد شد و پس از فراگیری علوم دینی متداول عصر به نجف اشرف رفت و نزد میرزا حبیب‌الله رشتی و اقران او تحصیلات خود را تکمیل کرد و پس از رسیدن به درجه اجتهاد به رشت آمد.

آیت‌الله خمامی از روحانیون مبارزی بود که در مشروطیت نقش و همراهی فعال داشت اما پس از مدتی از مشروطه مشروعه جانبداری کرد و برای همکاری با شیخ فضل‌الله نوری «سردمدار مشروعه‌خواهی» و شرکت در تحصن به تهران آمد و در بازگشت به رشت با مشروطه‌خواهان سکولار به مبارزه پرداخت.

برخی مشروطه‌خواهان سکولار و تندرو که به احکام شرعی مقید نبودند برای پیشبرد مقاصد خود هر چه لازم می‌دیدند بی‌پروا انجام می‌دادند و یکی از اقدام‌های آنها ترور مردان خدا بود.

آیت‌الله خمامی دو بار مورد سو‌ءقصد قرار گرفت و سرانجام در دوران استبداد صغیر در محرم سال ۱۳۲۷ قمری که رشت فتح شد به شهادت رسید.

در زمینه محل دفن این عالم بزرگ دو روایت وجود دارد که ناظم‌الاسلام کرمانی می‌گوید پیکر مرحوم خمامی به قم انتقال داده شد اما شمس گیلانی عنوان کرد که جنازه آیت‌الله خمامی برای دفن به نجف اشرف منتقل گردید.

به بهانه انتشار کتاب «ملامحمد خمامی» با «موسی حقانی» رئیس موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران در حاشیه سفر وی به گیلان گفت‌وگوی تفصیلی ترتیب داده‌ایم که در زیر می‌خوانید:

فارس: شخصیت گمنام آیت‌الله خمامی را چگونه معرفی می‌کنید؟

در معرفی یک چهره گمنام و مظلوم در تاریخ معاصر ما مانند حاج ملامحمد خمامی از علمای بزرگ انتشار کتابی در این زمینه بسیار تاثیرگذار است.

ملامحمد خمامی که در نجف خود را به واسطه دغدغه‌ای که داشتند به ایران می‌رسانند و از آنجا که اهل گیلان بودند در این استان مستقر شده و مبدأ بسیاری از تحولات در این منطقه می‌شوند.

تمام منابع هم‌عصر و پس از عصر ایشان اذعان دارند که ملامحمد خمامی چهره بزرگ دینی گیلان است و در تقابل با بیگانگان و استبداد و رفاه مردم نهایت تلاش و کوشش را داشتند.

آیت‌الله خمامی آمر به معروف و ناهی از منکر بود و در اجرای حدود الهی فعالیت داشت و این ویژگی‌های یک عالم دینی است که هر جا باشد به واسطه تکلیف دینی چنین ویژگی‌ها را دارد.

فارس: آیت‌الله خمامی چقدر نسبت به تحرکات بیگانگان در ایران حساسیت داشت؟

مرحوم آقا شیخ بزرگ تهرانی در شرح احوال آیت‌الله خمامی می‌نویسد خمامی با بدعت‌های جدید مقابله می‌کرد که بخشی از آن مربوط به وهابیت و بهائیت بود که در کشور ما به واسطه استعمار پیدا شدند و فعالیت گسترده‌ای داشتند.

بخشی دیگر نیز جمعیت موسوم به روشنفکری بود که بیشتر تلاش داشتند تفسیر غربی و غیر دینی از مشروطیت ارائه کنند و وقتی این تفسیر به عالم دینی آیت‌الله خمامی عرضه می‌شود با آن به عنوان بدعت جدید برخورد می‌کند.

آیت‌الله خمامی نسبت به تحرکات بیگانه در ایران بسیار حساس بودند به ویژه در جریان مشروطه و تحرکاتی که در قالب کنسولگری‌ها دیده می‌شد از ناحیه ایشان مطرود بود و افراد عزل می‌شدند.

فارس: درگیری جریان مشروطه برای چه بود؟

درگیری در جریان مشروطه برای این بود که استبداد قاجار محدود و احکام اسلامی اجرا شود و مجلسی که ادعا می‌کرد بنا دارد قانونی را مغایر با اسلام تفسیر نکند ادامه راه دهد.

گروه‌هایی وارد مشروطه ایران شده بودند که اینها چنین دغدغه‌هایی نداشتند و مشروطه بهانه‌ای برای ایجاد دگرگونی در ایران بود و مسایلی را پیش می‌بردند که اداره آن از سمت و سویی حفظ شده و از جریان علما خارج شود که این اتفاق افتاد و مرحوم خمامی به واسطه ایستادگی در مقابل آنها جان خود را در این مسیر اهدا کرد و به شهادت رسید.

فارس: بازخوانی تاریخ و درس گرفتن از تجربیات مبارزاتی در عصر ما را چقدر ضرورت می‌دانید؟

فضایی که اکنون در آن زندگی می‌کنیم تغییری نکرده و مردم مسلمان هستند و ایران با همان ویژگی‌هایی که داشت هنوز هم است و امنیت آن بیشتر شده و اگر در آن زمان به واسطه همجواری با هندوستان در مناسبات بین‌الملل اهمیت پیدا کرده بودیم اکنون به دلیل انقلاب اسلامی و موقعیت استراتژیک ایران و منابعی که در کشور ما وجود دارد و نقش تعیین کننده‌ای که ایران در منطقه در معادلات جهانی ایفا می‌کند بیشتر مورد هجوم بیگانه قرار داریم.

اگر از تجربیات مبارزاتی که برای سد نفوذ بیگانه در ایران صورت گرفته استفاده نکنیم عملاً ظرفیت بزرگی را از دست داده‌ایم زیرا استعمار با همان رویکرد هنوز دارد با ما برخورد می‌کند و نگاه ۱۵۰ سال پیش انگلیس که در اصل روابط با ما داشت امروز نیز با همان نگاه که به دیگر کشورهای اروپایی منتقل کرده، به ما نگاه می‌کند.

وقتی سیاست ۱۵۰ ساله انگلیس در قبال ایران تغییر نکرده ما می‌توانیم از ظرفیت تاریخی برای شناختن دسیسه‌های دشمن و ظرفیت‌های خودمان و نیز توانمندی‌هایی که می‌تواند ما را از این گردنه‌ها عبور دهد استفاده کنیم.

فارس: به نظر شما تاریخ واقعی چه ویژگی نسبت به نقالی تاریخ دارد؟

تاریخی که از ظرفیت‌های آن برای عبور از مشکلات و گردنه‌های خطرناک استفاده شود دارای چنین ویژگی‌هایی است و اگر غیر از این باشد نقالی می‌شود.

ذکر یک سری وقایعی که ممکن است به درد امروز ما نخورد اما از نظر بنده امروز نیاز به تاریخ و درک تاریخی بیشتر از هر روز دیگری احساس می‌شود به خاطر اینکه اکنون جدی‌تر نقش‌آفرینی می‌کنیم و حرف‌ها و نگاه‌های ما عمیق‌تر شده و قصد احیای تمدن اسلامی را داریم.

اگر می‌خواهیم در این مسیر حرکت کنیم باید با تکیه بر تحلیل درستی از گذشته و شناخت ظرفیت‌های خود حرکت کنیم.